To Noregspremierer
for hardingkvartettar

– Hardingbratsj? Det har eg aldri høyrt om,
seier ei i publikum til sidemannen før konserten byrjar.

TEKST: SUNNIVA LANGÅS-RØILAND OG JOHANNE FLOTTORP

Torsdag 18. september kunne norske lyttarar for første gong høyre verket Elja framført av Benedicte Maurseth og Kronos Quartet. Det er skrive av Maurseth og Kristine Tjøgersen for hardingfeler, hardingbratsj og hardingcello.

Verket blei urframført i Carnegie Hall i mars tidlegare i år. Det var truleg første gong verda fekk høyre besetninga med tre hardingfeler, hardingbratsj og hardingcello.

MODIGE MUSIKARAR

Maurseth sit i midten av den over femti år gamle kvartetten og er med heile vegen – både som solist og som ein del av ensemblet. Ho kjende godt til Kronos Quartet før samarbeidet.

– Eg har høyrt på dei lenge, og kvartetten har inspirert meg som skapande musikar i tidlegare prosjekt, seier Maurseth.

Ho er imponert over musikarane og skildrar dei som opne, nysgjerrige, dedikerte og med masse humor.

– Dei er veldig modige. David Harrington er 76 år og likevel ikkje redd for å gjere noko nytt. Eg håpar eg blir slik om eg sjølv blir 76, seier komponisten.

HADDE TENKT FOR KOMPLISERT

Ein månad tidlegare, i Bø i Telemark, kunne eit norsk publikum for første gong høyre den samme besetninga, likevel på ein ganske anna måte.

Vegar Vårdals verk Istem skil seg frå Benedicte Maurset og Kristine Tjøgersens verk både i teknikk og sjanger. – Eg tenkte at her gjeld det å finne gode låtar som kling bra på instrument med understrengar, fortel Vegar Vårdal.

Som tingingsverk til Telemarkfestivalen i år skreiv han musikk for ein harding-kvartett, med to hardingfeler, hardingbratsj og hardingcello. I tillegg var han som har laga alle dei nye instrumenta, Ottar Kåsa, sjølv med som solist på halvparten av nummera.

Musikarane i Istem møttest ein dag i mai i år for å teste eit arrangement og for at Vårdal skulle få høyre korleis instrumenta lèt saman.

– Ein del lét dritstygt. Det var fint i noteprogrammet, men ikkje med ekte menneske. Eg hadde tenkt altfor komplisert, seier han.

Mellom anna var det kjappe akkordskifte som gjorde at det tidvis blei rotete. Så han fann ei løysing.

I låten «Domedag med glitter», der Johannes Martens får briljere på femstrengs-hardingcelloen sin, bruker Vårdal ein gammal teknikk frå barokken, der ein fast akkordprogresjon går rundt og rundt, med små variasjonar.

– Dette funka veldig bra, og det gjorde at klangane kunne gå inn i kvarandre.

Bratsjen til Nora Taksdal, som er kopiert størrelsesmessig med den ho speler på til vanleg, blei også ei lita nøtt i verket til Vårdal. Ideelt sett skulle bratsjen også ha vore stemt i samme tonehøgd som hardingfela og celloen, men det var ikkje mogleg på grunn av spenninga i instrumentet. Den hadde ikkje tolt trykket.

– SOM Å HØYRE FEM BENEDICTE

Dei to komponistane i Elja har jobba tett, med ulike musikalske bakgrunnar og kompositorisk handverk. Det meste av melodisk materiale er det Maurseth som har stått for, arbeidd fram gjennom brådikting og «notert» gjennom opptak. Tjøgersen har transkribert det nøysamt, samt komponert og arrangert ny musikk basert på idéane til Maurseth. I tillegg inneheld verket mykje improvisasjon.

– Ottar Kåsa uttala at det var «nesten som å høyre fem Benedicte spele ». Utsegna seier mykje om arbeidet Kristine har gjort med å transkribere dei estetiske kjenneteikna knytt til hardingfelemusikken, altså kjernen i verket, fortel Maurseth.

Tjøgersen har i tillegg til å notere «hardingfelespråk», ein enorm innsikt i alternative speleteknikkar for strykarar. Det har blitt ein viktig del av verket og gjev lyttarane mange overraskingar.

– Ho klarer å attskape dyreljodar med nøyaktig transkripsjon, til dømes. Eg har aldri hatt ein strikkepinne mellom strengane på fela og som høyrest ut som ein frosk, men når ho integrerer det i heilskapen på ein musikalsk måte blir det bra, og attpåtil humoristisk på ein velsigna måte, fortel Maurseth.

Dei ulike teknikkane forvandlar instrumenta til levande vesen som pustar og til fuglekvitter. Flageolettar, triller, klimpring på strengane og lyse pip blandast saman med opptak av trane, heilo og heipipelerke, og nokre gonger er det vanskeleg å skilje fuglesong- opptak frå det som blir spelt på scena.

LIKEVERDIG BLANDING

I verket er det fleire satsar som er bygd opp rundt velkjende danserytmar i hardingfelemusikken, som rull, springar og halling, men òg lenker til andre univers. Det har vore eit mål for Maurseth og Tjøgersen å lage ei likeverdig blanding av folkemusikk og samtidsmusikk.

– Me ville unngå at det blei samtidsmusikk med folkemusikk som «krydder » eller at musikken blei utøvt på veldig klassisk vis, forklarar ho.

Maurseth synest ikkje prosjektet har vore så framand, sjølv med heilt nye instrument.

– Eg kjenner til resonansens moglegheiter. Det har vore enormt spennande å jobbe med ulike register som hardingbratsjen og -celloen gjev.

I satsen Augnaferd spelar musikarane på opne strengar som er stemt ulikt, og med markante bogeløft mellom kvar akkord. Dette gjentek dei gjennom heile satsen medan Maurseth improviserer over klangteppet deira.

– Det hadde ikkje vore interessant utan resonansstrengar, meiner Maurseth. Bratsjen og celloen er stemt vanleg, men hardingfelene i kvartetten er stemt i huldrestille (ASFissE) og seltekvednstille (GDAH).

– Me testa å ha bratsjen i eit anna stille, men det var fysiske avgrensingar med at strengane kunne ryke. Eksperimentering med ulike stille ligg difor og ventar på dei som kjøper hardingcello og hardingbratsj, seier Benedicte Maurseth.

24-TIMARSVAKTER PÅ VERKSTADEN

– Då Benedicte ringte meg og fortalte om Kronos-prosjektet, var det noko eg synest var utruleg interessant. Det var litt kort tidsfrist, men eg sa eg ville prøve å få det til, så det året blei det lite sommarferie og ein del 24-timarsvakter på verkstaden, seier Ottar Kåsa.

Hausten 2024 hadde han ein heil kvartett klar, som Kronos fekk med seg heim etter at dei hadde vore i Oslo og spelt. Men å gje slepp på instrumenta og sende dei ut i verda, det er ein spesiell prosess.

– Det er som ha å nokre bittesmå babyar ein ikkje veit noko om, og så skal ein møte dei igjen som vaksne. Ein kjenner ikkje heile personlegdomen deira. Den kjem ikkje fram før instrumentet har kome i bruk, fortel Kåsa.

Sjølv om han har hatt sine idear om korleis musikken på dei nye instrumenta kjem til å låte, har han ikkje kunne høyre det for seg fullt ut.

– Det blir veldig tydeleg at instrumentet ber i seg mange ulike svar, og at det blir forma av musikaren som møter instrumentet og kjem i dialog med det. Ein frå Kronos byrja å stryke på understrengane og hadde ein meir eksperimentell bakgrunn frå sin sjanger. Det er opp til fantasien å utnytte potensialet til instrumentet, seier felemakaren.

POTENTE UNDERSTRENGAR

Vegar Vårdal fekk først høyre hardingcelloen i vanleg cellostemming, deretter stemt i H som ei hardingfele.

– Den lét så mykje crispare i H. Johannes Martens har fått spesiallaga tarmstrengar til celloen, og verkeleg dykka inn i dette. Det er kjempespennande! seier Vårdal. Å lage ein cello med understrengar gav nye utfordringar reint fysisk for Ottar Kåsa.

– Eg opplevde understrengane der som veldig potente på celloen, og måtte ha ekstra stor plass mellom dei for at dei ikkje skulle slå borti kvarandre, fortel han. Bratsjar har veldig stor variasjon i størrelse og måten dei er bygd på. Dei er mindre standardiserte enn fiolinar.

– Dei eg har laga seinare er litt mindre enn den første, seier Kåsa. Det er ifølgje Kåsa små marginar før det blir altfor stramt i spennet.

– Dei nyare bratsjane eg har laga, har ein del kortare mensur. Der trur eg det vil fungere å stemme høgare, spesielt om ein har litt tynnare strengar.

Vegar Vårdal fortel at han har mykje han vil utforske i harding-kvartetten framover. Han har allereie fått seg nokre overraskingar av instrumenta, og fleire ventar truleg.

TRUR BACH PASSAR

Då Istem-var på ein liten turné i haust, spelte dei på Hjerleid på Dovre, og der hadde dei med seg Gudbrandsdalen hardingfelelag på «Flatere vals blir det ikke».

– Det funka mykje betre enn eg trudde. Likevel trur eg kanskje at kvintett kan vere eitt instrument for mykje, sidan det blir så mykje diskant. Det kan bli litt surrete på toppen. Men ein bass som kunne ha fylt ut meir i botnen, for å danne grunnlaget me kan legge klangane oppå, det har eg trua på. Viss Ottar lagar ein hardingbass, så prøver eg sjølvsagt ut det også, seier Vårdal.

Rett etter Telemarkfestivalen tok Vårdal med seg musikarane og produsent Anne Hytta i studio og spelte inn verket. Det kjem ut til våren. Men det er berre starten for besetninga, skal me tru Vårdal.

I haust fekk han vite at han har fått fordjupingsstipend frå Norsk komponistforening for å utforske denne besetninga meir. I tillegg er Istem-kvartetten med i prosjektet «Ål the way to Verseilles», som blei valt ut i Riksscenens inkubator-residens Husrom. Der skal dei saman med Elizabeth Svarstad og Ulf-Arne Johannessen utforske tradisjonar og kultur i skjeringspunktet mellom norsk folkedans og fransk hoffdans frå 1700-talet.

Også instrumentmakaren sjølv har trua på at dei nye instrumenta kan brukast i mange andre samanhengar, som til dømes barokkmusikk.

– Eg trur Bach sin musikk er som skapt for hardingbratsj og hardingcello, seier han.

Han har fleire bestillingar inne, og han gler seg over å sjå korleis ulike musikarar tek instrumenta i bruk.

Men har han fått spørsmål om hardingkontrabass enno?

– Ja, det har eg, men eg har tenkt at grensa kanskje er på cello. Men eg er litt impulsiv, så om nokon spør ... Likevel er det jo ofte slik at når noko ikkje finst, er det ein grunn til det. Kanskje det hadde blitt i djupaste laget og at understrengane ville blitt slakke og vanskeleg å få til å fungere. Men det hadde vore interessant å teste det.