Kvifor stormar det rundt TONO – og kva har det å seie for folkemusikken?

TONO forvaltar over ein milliard kroner i året på vegner av norske og utanlandske rettshavarar. No krev fleire artistar og bransjeaktørar ei uavhengig gransking av organisasjonen. Samstundes meiner andre at kritikken kan svekkje eit system som også er avgjerande for smalare musikksjangrar. Kva er det eigentleg konflikten handlar om – og kva betyr han for folkemusikken?

Tekst: Kjellbjørn Karsrud

Tono-debatten er omfattande og komplisert. Her har vi prøvd å samanfatte han med eit folkemusikkblikk ved hjelp av aktuelle spørsmål og (forsøk på) svar.

Tono og forholdet til folkemusikken har vore diskutert i fleire tiår. Sjå seinast debatt frå Folkelarm i 2024 i Folkemusikk 1/2025.

Kva er det eigentleg som skjer i TONO?

Kort fortalt: Det har vakse fram ein omfattande konflikt om korleis TONO blir styrt, korleis pengar blir fordelte, og korleis delar av pengane TONO krev inn på vegner av opphavarane, blir brukte.

På det ekstraordinære årsmøtet 1. september skal TONOs medlemmer mellom anna ta stilling til eit forslag om gransking. Bak kravet står ei rekkje artistar, låtskrivarar og bransjefolk.

Kritikarane meiner det er behov for ein uavhengig gjennomgang av mellom anna pengefordelinga, samansetjinga av styrande organ og bruken av såkalla kulturelle midlar. TONO-styret meiner på si side at det ikkje har kome fram forhold som tilseier at det er nødvendig med ei gransking, men erkjenner at fleire av ordningane kan bli betre.

Les meir: VG: Krever gransking av TONO Lenke til et annet nettsted.

Kvifor har dette blitt ein så stor konflikt?

Ein del av forklaringa er at TONO forvaltar svært store verdiar. TONO gjev sjølve opp at organisasjonen har over 46 000 medlemmer, medan VG omtalar årlege inntekter frå rettigheitsforvaltninga på rundt 1,1 milliardar kroner.

Kritikken handlar dermed ikkje berre om enkeltvedtak, men om kven som har innverknad over eit stort økonomisk system.

Eit sentralt stridspunkt er at tre organisasjonar – NOPA, Norsk Komponistforening og Musikkforleggerne – i dag har faste plassar i TONOs styre og fleire andre sentrale organ. Kritikarane meiner dette gir organisasjonane for stor makt.

TONO har no foreslått å endre dette.

Kva er «dei kulturelle midlane»?

Dette er kanskje den mest omstridde delen av debatten.

TONO kan setje av inntil åtte prosent av nettoinntektene frå lisensiering i Noreg til kulturelle formål. I dagens ordning går ein del av desse midlane mellom anna til NOPA, Norsk Komponistforening og Musikkforleggerne. Lenke til et annet nettsted, åpnes i nytt vindu.

Kritikarane meiner at pengar som i utgangspunktet kjem frå alle TONO-medlemmene, i for stor grad blir brukte på administrasjon, politisk arbeid, arbeidsopphald og andre tiltak – i staden for å gå direkte tilbake til opphavarane.

Finansavisen har mellom anna undersøkt korleis dei kulturelle midlane har blitt brukte, og peikar på store utgifter til mellom anna løn, honorar, reiser og arbeidsbustader. Organisasjonane som mottar midlane, meiner på si side at føremålet nettopp er å styrkje det breie musikklivet og skape betre vilkår for opphavarar.

Les meir: Finansavisen: Her sløses musikkmillionene Lenke til et annet nettsted.

Men er det ikkje nettopp slike ordningar som kan hjelpe den smale musikken?

Jo. Og her ligg noko av kjernen i motsetningane i debatten.

Forsvararane av dagens system meiner at TONO ikkje berre skal vere ein maskin som samlar inn pengar og sender dei direkte tilbake til dei som har tent dei. Kulturelle midlar kan også brukast til å byggje opp musikklivet, støtte smalare kunstnariske uttrykk og vareta interessene til opphavarane politisk.

Komponist Håkon Thelin har åtvara mot at ein reform av TONO kan ramme den smale musikken. I Klassekampen argumenterer han for at mange TONO-medlemmer faktisk har nytte av dagens system, og at ein bør vere varsam med å rive ned ordningar som også finansierer musikalsk verksemd som ikkje har store kommersielle inntekter.

Også andre innlegg i debatten har åtvara mot å setje kommersiell og smal musikk opp mot kvarandre.

Les meir: Klassekampen: Musiker tar Tono i forsvar – «Grenser til grådighet» Lenke til et annet nettsted.

Kvifor meiner somme at TONO likevel treng store endringar?

Kritikarane seier ikkje nødvendigvis at TONO ikkje trengst. Tvert imot er mange av dei opptekne av at TONO skal fungere betre.

Låtskrivar og artist Askil Holm skriv at TONO må tole kritiske spørsmål om pengar, makt, representasjon og openheit, men meiner samtidig at det er ein feilslutning å gå frå «TONO har problem» til «vi treng ikkje TONO».

Poenget hans er at det kollektive systemet framleis er viktig i ein global og digital musikkmarknad. Ein enkelt låtskrivar kan vanskeleg forhandle med strøymetenester, radioar, TV-selskap og konsertarrangørar over heile verda på eiga hand.

Les meir: Ballade: Vi skriver og skaper musikk. Derfor trenger vi TONO. Lenke til et annet nettsted.

Kva handlar kravet om gransking konkret om?

Kravet omfattar tre hovudområde:

1. Pengefordelinga:
   Kvifor har enkelte avrekningar blitt forseinka, og blir pengane fordelte i tråd med reglane om likebehandling?
2. TONOs styrande organ:
   Korleis er styret, kontrollkomiteen og andre organ sette saman, og er medlemsgruppene balansert representerte?
3. Dei kulturelle midlane:
   Korleis blir pengane som blir sette av til kulturelle formål, brukte og fordelte?

Dersom minst ti prosent av dei frammøtte på årsmøtet støttar eit granskingsforslag, kan medlemmene krevje at tingretten tek stilling til om det skal gjennomførast gransking. Det er altså ikkje årsmøtet åleine som avgjer at TONO skal granskast.

Kva vil TONO sjølv endre?

TONO-styret har lagt fram forslag til nye vedtekter før årsmøtet 1. september.

Eit sentralt forslag er å redusere styret frå elleve til åtte medlemmer og fjerne dei faste styreplassane knytte til bestemte organisasjonar. Styret skal i staden setjast saman ut frå kompetanse, samstundes som ulike delar av medlemsmassen skal vere representerte.

TONO foreslår også at kulturelle midlar framleis skal kunne utgjere inntil åtte prosent av nettoinntektene, men at det skal bli mindre detaljstyring av kven som kan få midlane. Det skal opprettast ein eigen tildelingskomité.

I tillegg foreslår styret elektronisk førehandsstemming før årsmøta.

Les TONOs eiga forklaring: Dette foreslår styret å endre i TONOs vedtekter Lenke til et annet nettsted.

Men kva har dette med folkemusikken å gjere?

Ganske mykje – men på ein litt annan måte enn den aktuelle TONO-striden.

Folkemusikkmiljøet har over fleire år kritisert TONOs fordelingssystem for arrangement og omarbeiding av tradisjonsmusikk.

Når ein folkemusikar arrangerer eller omarbeider eit fritt tradisjonsverk, får vedkomande etter TONOs standardfordeling ein mindre del av opphavsverdien enn dersom vedkomande skriv eit heilt nytt verk. For eit fritt instrumentalverk er standardandelen for arrangør/omarbeider 50 prosent. For arrangement av verk med både fri tekst og musikk kan andelen vere 16,67 prosent.

Det betyr i praksis at systemet gir eit sterkare økonomisk insentiv til å skrive ny musikk enn til å arbeide vidare med eldre, frie verk.

Kvifor er dette eit problem for folkemusikken?

Folkemusikken skil seg frå mykje anna musikk ved at det å føre vidare, forme om og fornye eksisterande tradisjonsmateriale er ein sentral del av sjølve kunstforma.

Dersom ein musikar kan tene meir på å skrive ein ny slått enn på å arrangere ein tradisjonsslått, kan økonomiske insentiv over tid trekkje musikarane bort frå tradisjonsmaterialet.

Dette var bakgrunnen for at FolkOrg tidlegare har kritisert TONO-systemet. I ein leiarartikkel skreiv dåverande redaktørar i Folkemusikk Audun Stokke Hole og Jostein Aardal at folkemusikarar kan få eit økonomisk insentiv til å leggje tradisjonsslåttane til side til fordel for eigenskriven musikk. Samstundes stilte dei spørsmålet om dette eigentleg er eit problem TONO skal løyse.

Les meir: Er tradisjonsmusikken TONO sitt problem? Lenke til et annet nettsted.

Kan TONO berre lage eigne reglar for folkemusikken?

Det er nettopp her saka blir komplisert.

TONO seier sjølv at organisasjonen ikkje kan innføre særreglar for éin sjanger. Etter TONOs tolking av lovverket skal arrangørar av frie tradisjonsverk likebehandlast med medlemmer som arrangerer andre typar frie verk.

Dermed er det ikkje nødvendigvis nok å be TONO om å «gi folkemusikken meir». Skal fordelingssystemet endrast, må det skje innanfor regelverket og gjennom TONOs demokratiske organ.

Les meir: Ballade: TONO kan ikke innføre særregler for en sjanger Lenke til et annet nettsted.

Men kan ikkje TONO endre fordelingsplanen?

Jo. Og det er eit viktig skilje.

TONO kan endre fordelingsplanen, men det må gjerast på ein måte som ikkje bryt med prinsippet om likebehandling. TONO peikar på at det er årsmøtet som vedtek endringar i vedtekter og fordelingsplan.

Dermed handlar folkemusikkdiskusjonen ikkje nødvendigvis om å få ein «særregel for folkemusikk», men om korleis ein skal verdsetje ulike former for skapande arbeid innanfor det same systemet.

Kva kan ein eventuell TONO-gransking bety for folkemusikken?

Det veit vi ikkje enno.

Men ei gransking kan få betydning dersom ho fører til endringar i korleis TONO blir styrt, korleis fordelingssystemet blir utvikla, eller korleis kulturelle midlar blir brukte.

Kan ei reform av TONO bli dårleg nytt for folkemusikken?

Ja, det er ein reell moglegheit.

Noko av kritikken mot dagens TONO kjem frå opphavarar med svært store kommersielle inntekter. Dersom resultatet blir eit system der ein større del av pengane blir fordelte direkte etter faktisk kommersiell bruk, kan det styrkje dei mest inntektsbringande opphavarane.

Det kan samstundes svekkje ordningar som er laga for å støtte mindre kommersielle delar av musikklivet.

Kva bør folkemusikarane følgje med på no?

Det viktigaste er det ekstraordinære årsmøtet i TONO 1. september.

Der skal medlemmene mellom anna ta stilling til gransking og til styret sine forslag til endringar i vedtektene.

For folkemusikken er det særleg interessant å følgje med på tre ting:

• Korleis TONOs styrande organ skal setjast saman i framtida.
• Kva som skjer med dei kulturelle midlane.
• Om og korleis TONO vil utvikle fordelingssystemet for arrangement og omarbeiding av tradisjonsmusikk.

Det siste spørsmålet er ikkje ein direkte del av den aktuelle granskingsstriden, men det er kanskje det spørsmålet som har størst direkte betydning for mange folkemusikarar.