Hjem > Artikkel

Lesarinnlegg

Ut med domaren, inn med kua!

Foto | Kari Løvaas

Foto | Kari Løvaas

Kvedar Ingvill Marit Buen Garnås tek i dette lesarinnlegget eit oppgjer med dømminga under seniorklassa i vokal under årets NM i folkemusikk.

Det fyrste og kanskje siste NM i folkemusikk er over. Organisasjonane ynskjer som vanleg attendemeldingar på det meste. Her skal dei i alle fall få mi hjartans meining om utviklinga innanfor ”vokal folkemusikk”, og kvifor eg er komen til det punktet at eg faktisk sterkt vurderer å ikkje stille opp meir, det vera seg landskappleik eller NM.

Eg har vore ein trufast deltakar i A-klassa for ”vokal folkemusikk” på Landskappleiken i 10 år på rad. Under årets ”prøve-NM” var det inga kvalifisering eller klasseinndeling, berre ”seniorklasse” for alle over 18. Dette medfører ei særs lang og brokute førestilling, med stort spenn i nivå og prestasjonar. Ikkje er det godt for dei som skal deltaka, kvar med sine ambisjonar, og ikkje er det gunstig for publikum heller. Mange klaga seg over at dette blei langtekkeleg og slitsamt å fylgje med på. Landslaget (LfS) ser ut til å ha ein kongstanke om at ”jo meir me er saman, jo gladare me blir”. Men når resultatlista spenner frå 60 poeng til oppunder 140, er eg ikkje sikker på at alle blei så glade til slutt likevel. Om det er elitetenking, prestasjonsangst og forventingspress ein vil til livs, er dette totalt mislukka!

Mange har gjennom åra gått i strupa på domarkollegiet etter å ha kjend seg urettvist handsama og neddømt. Det har ikkje vore mi greie. Er ein med på leiken, får ein tole steiken. Eg har sjølv opp gjennom åra vore både på topp og i tet og lenger nede på lista. Som regel har eg sett ein samanheng mellom resultat, dagsform og domarane sin subjektive smak. Nokon gonger har eg vel tenkt at resultatlista har avspegla ei viss mangel på forståing for gamal songstil kontra klassiske og moderne songideal. Men aldri så klårt som i år. Etter årets døming, ser eg meg berre nøydd til å seia i frå kva eg synest om kva som blir vektlagt og ikkje. For eg veit rett og slett ikkje lenger kva det er eg konkurrerer i!


Eg er ein stor tilhengar av Ingebjørg Harmann Bratland. Ho syng frå hjarte til hjarte med eit raust og sympatisk vesen, og ei stemme som kan gjera det stort innan nesten kva som helst sjanger. Når eg vel å gå ut og protestere mellom anna på hennar utteljing og topplassering, vil eg understreke at det på ingen måte er ein kritikk av henne som utøvar eller artist. Det er eine og åleine ein kritikk retta mot domarane og ikkje minst dei som har plukka dei ut. 

”Vokal folkemusikk” er eit omgrep som skal femne musikalske dialektar innanfor folkesong frå heile landet. I Telemark og mange andre austlandsdalføre kallar me det ”kveding”, medan t.d. gudbrandsdølane kallar det ”å syngje gåmålt”. Mange stader har ein ikkje noko omgrep som skil ”den gamle songen” frå vanleg moderne song. Det er ikkje det same som at det ikkje er ein skilnad på gamal og nyare song også i desse distrikta. Det som er gjennomgåande er at den gamle songstilen er meir direkte og talenær. I tillegg har ein mange stader att ein gamlare og reinare tonalitet enn den meir begrensa pianoskalaen.  

Det har kome meg for øyret at domarane i år hadde ein diskusjon om kva som ligg i omgrepet ”Vokal folkemusikk” og i kor stor grad ein skal vektleggje gamle songideal. Ein fall visst ned på at dette ikkje kunne vera så viktig. Eg forstår ikkje at dette ein gong er noko å diskutere. Hadde nokon spurt meg, ville eg svara at eg er ikkje interessert i å konkurrere i vanleg song, der klassiske og moderne songideal bli likestilt med, eller kanskje til og med føretrekt framfor ”dei gamle greiene” eg driv med. Eg er jo fullstendig klar over at mange med klassisk bakgrunn eller ”tiltrekning” rett og slett ikkje heilt ut forstår eller respekterer dei ideala som eg og mine ”likesinna” forheld oss til. Me syng altså naturtoneskala, talenært, rett på konsonantane, flyt oppå takten, krullar inni og ikkje utanpå linene og kuttar der det passar oss. Ikkje fordi det er så viktig å ha ”den gamle slengen”, men fordi det er dette som er sjølve stilarten og det som tiltalar oss.

Domarskjemaet har rubrikkar for 1) teknisk dugleik, 2) stilkjensle, 3) musikalsk tolking og 4) formidling. Det er vel mykje her problemet ligg. Eg vil påstå at mange utøvarar i dag får alt for høg utteljing både for teknisk dugleik og musikalsk tolking i tråd med andre sjangrar enn den me eigentleg skal konkurrere i, altså vokal folkemusikk. I tillegg ser det heller ikkje ut til at dei får trekk korkje for mangel på teknisk dugleik eller stilkjensle innanfor sjangeren, t.d. når dei blandar inn element frå klassisk song, visesong, pop eller jazz. Slik blir dette dobbelt gale. For oss som har dei gamle songideala inn under huda er det heilt utruleg at det ikkje blir trekt skikkeleg for opplagt ”knoting” i sjangeren. Solide tradisjonsberarar ser på si side ut til å få trekk på teknisk dugleik fordi dei ikkje syng ”fint” etter klassiske/moderne ideal og/eller på grunn av nokre små nervøse glippar.



Eg er lei for at eg er den som må opne debatten (- om det i det heile blir nokon), mest av omsyn til Ingebjørg. Men me to hadde ein liten prat om kveding på laurdagskvelden, og ho veit kor mykje lukke eg ynskjer henne på vegen. Eg er sikker på at ho med hennar øyre og kunstnarsjel i framtida vil greie å skilje kvedinga frå dei andre tinga ho held på med. Inntil no er ho for meg ein fantastisk songar, men ein veldig ung og litt umogen kvedar. Og eg kjenner av same grunn at det blir veldig feil å bli dømd heile 7 poeng bak henne etter  dei prestasjonane me båe gjorde på Geilo. Eg er altså ikkje misnøgd med mi eiga plassering, men med kva kriterium som ser ut til å bli vektlagt. Skilnaden mellom Ingebjørg og meg som båe representerar Telemark, tydeleggjer problemstillinga på ein veldig klar måte, og difor er eg også nøydd til å ta utgangspunkt i nettopp oss to.  

Det kostar pengar og krefter å stille opp år etter år, men publikum og inspirasjon frå dei og andre utøvarar gjer at ein hoppar i det trass alt. No er eg likevel kome til det punktet at eg er usikker på om dette er ein arena der eg i det heile kjenner meg heime lenger. Elin Grytting, Ole Arnfinn Hagen og Jarnfrid Kjøk var domarar i år. Eg vil i alle fall vegre meg sterkt for å stille oppatt med dei same domarane bak bordet ei annan gong. Minst to av dei må ha ei veldig vid oppfatting om kva som er vokal folkemusikk og/eller kva som var oppgåva. Eg stiller vel også spørsmålsteikn ved om dei eigentleg har forhalde seg til retningslinene for døming på landskappleik eller NM i folkemusikk. Det er folkemusikk og ideal innafor dette me skal forhalde oss til i denne konkurransen, ingen ting anna.

Ingvill Marit Buen Garnås


       *      *

  • Revidering av domarskjemaet
    Eg var ikkje til stades på Geilo i år, og har heller ikkje høyrt på radioen etterpå. Men eg har (som fleire andre) ei oppleving av at djupare forståing for stil og stoff får lite utteljing på kappleikane i vokal folkemusikk, samstundes som det ikkje vert trukke for overflatisk tonalitet/stilkjensle. Og har ein først ei praktfull røyst og generelt god songteknikk fyk poengsummane i vêret - nær sagt uansett stilkjensle og tonalitet. Hm ....

    Fleire har vore inne på dette med domarskjemaet. Lurer på om me rett og slett burde forenkle heile sulamitten eg - til to rubrikkar. Her er eit utkast til to-rubrikks-domarskjema:

    1) innsikt i stil
    2) sjølvsagt formidling



  • Retting og kommentarar til oppslag i Telen
    Eg må fyrst rette opp ei mistolking frå journalisten, som elles har fanga dette veldig godt opp; Eg meiner på ingen måte at ”kvedinga har tapt terreng for ballader og anna tradisjonssang”. Det er ikkje kva me syng som gjer om ein kan kalle det kveding eller ev. ”vokal folkemusikk” som det heiter i dag. ”Vokal folkemusikk” er eit omgrep som er vald for at alle tradisjonsområde skal kjenne seg omfamna. Kveding er eit ord telemarkingar og andre austlendingar nyttar om den gamle og talenære syngjemåten. Andre tradisjonsområde nyttar ikkje dette ordet, men har sine gamlemåtar å synge på like fullt. Somme telemarkingar går i den trua at t.d. stev (korte
    firelinarar) og bygdeviser (nyare viser med kjend forfattar) er kveding, medan balladar (mellomalderviser med eitt eller to faste refereng) ikkje er det. Dette stemmer ikkje, og slike haldningar vitnar om ytst lite kunnskap om deira eige tradisjonsområde. Når Ole Arnfinn Hagen seier at ein kan synge kva ein vil, er eg einig i det. Eg meiner berre at det er korleis me syng, me skal dømast på. Og då er det den tradisjonelle syngjemåten i dei respektive distrikta som skal vera malen, ikkje klassisk eller moderne song!
    Har ein tydelege innslag av dette og ditto mangel på tradisjonelle teknikkar og verkemidlar, skal dette trekke meir ned enn om ein solid tradisjonsberar vaklar på ein tone eller to.

    Ole Arnfinn Hagen framheld elles at domarane var "ganske einige" om utfallet. Dette er ikkje i tråd med det Jarnfrid Kjøk som også var dommar har uttalt til underskrivne. Slik ho framheldt det for meg, var dei tre domarane grunnleggjande ueinige i om det var tradisjonell syngjemåte eller reine vokale prestasjonar uavhengig av sjanger dei skulle dømme etter. Ole Arnfinn Hagen og Elin Grytting var altså av ei anna oppfatning enn henne.
    Dette er ein problematikk som LfS snarast må rydde opp i. Me må vita kva me konkurerrer og dømer i, vanleg song eller folkemusikk. Elles er det vel ingen tvil om kven som var den mest habile tradisjonsberaren i dette dommarkollegiet.
    Slike bør ein låne øyre til, ikkje overkøyre.



    • Kva er folkemusikkideal?
      Eg syns det er flott at denne debatten kjem fram i skriftleg form, og ikkje berre murrar mellom deltakarar og andre i kjølvatnet etter kappleiksresultata. Ingvill Marit Buen Garnås har skrive eit godt innlegg, men eg er einig i at denne debatten må haldast på eit generelt grunnlag, som Nils Øyvind Bergset og Solbjørg Tveiten skriv.

      Det er ikkje berre i år at eg har lurt litt på kva som eigentleg gjeld i denne konkurransen eg deltek i. Som utøvar kan det vere frustrerande å verte dømt både høgt og lågt, og kan hende ikkje vere sikker på kva som låg til grunn for dømminga. Det er ikkje alle som er tøffe nok til å gå til dommarane etterpå for å få vite kva som var grunnlaget for poengsummen, og få ei attendemelding på eigne prestasjonar. Eg veit at kriteriene er der, men dei vert nok tolka litt ulikt av ulike dommarar, og slik vil det vere så lenge det er menneske med ulike øyre som sit bak bordet. Av og til går det bra, men andre gonger dårlig. Ein tenkjer heller at "Jaja, det gjekk dårleg i år, men eg får prøve att med andre dommarar neste år." Skal det då berre vere dommarane det kjem an på? Det skulle då vere noko ein kunne gjere sjølv, dersom ein berre visste kva det var dommarane likte og ikkje likte? Med ein debatt om kva som skal vere kriteriene for kappleiksdømming av vokal folkemusikk kan vi kanskje bli litt meir einige om dette? Og litt meir medvitne om det? Og lære litt nokon kvar?

      Skulle dommarsjemaet vore annleis? Kriteriane meir detaljerte? Skulle stiltrekka vore skildra nærare i noko slags dokument? Burde det vore enno meir kursing av dommarar? Vil ikkje nokon verte misnøgde med dømminga uansett kva kriteriane og resultata er? Kva kan vi gjere for å få eit betre system?

      Eg er nok ein god songar, men kva skal eg gjere for å bli ein enno betre kvedar? Eg trur ikkje eg er den einaste som ynskjer å vekse og utvikle meg, verte betre og kanskje gjere det enno betre på kappleik neste år. For uansett om vi likar det eller ikkje, så stiller vi opp for å bli bedømt, og for å få bekreftingar på kor godt vi gjer det. Og sjølvsagt for å syne fram folkemusikk frå våre ulike heimtrakter og noko vi sjølve tykkjer er vakkert. Det er merkeleg, men dei gongene eg har gått misnøgd ned frå scenen har poengsummen somme tider vorte høgare enn når eg sjølv syns det gjekk ganske bra.Kvifor går det vel ikkje an å svare på?

      Er det ein folkemusikk-konkurranse vi har så skal dei folkemusikalske stiltrekka vege tungt. Eg meiner foredrag, formidling, venleik, musikalsk tolking og teknisk dugleik... alt dette er viktig, men i heilskapen skal ikkje det vere viktigare enn om det folkemusikalske uttrykket er på plass. Om det var tilfelle nett i år, eller andre år... det får andre uttale seg om. Men gløym ikkje at det er folkeMUSIKK vi snakkar om og. Musikk.

      Det kan ikkje vere lett å vere dommar på landskappleik, med så mange ulike dialektar og uttrykk frå det ganske land. Det er mykje dei skal ha oversikt over. Eg kan aldri tru at alle som har vore dommarar på landskappleiken alltid har hatt fullt oversyn over dei tradisjonane dei har skulla bedømme. Det er vel nett difor dei er tre, og ikkje ein som tek på seg denne viktige oppgåva. Som dommar lyt ein vel då forhalde seg til det ein får utdelt av materiale om dømminga, samarbeide godt med meddommarane sine og ikkje vere for bastant på noko ein ikkje kan nok om. Der kunnskapen sviktar får nok ofte tvilen komme utøvarane til gode, og det er vel uunngåeleg? Så får vi på alle måtar sjå til at vi held kunnskapsnivået oppe både hjå dommarar og kappleiksdeltakarar, og stadig jobbar for å ta vare på OG utvikle folkemusikken vår.

      Eg er glad for at det er nokon som bryr seg nok om dette til å ta til med ein debatt. Det er eit viktig tema, ikkje kappleiksdømming i seg sjølv, men kva som er folkemusikk oppi alt dette andre som vi er så glade i å blande han med. Vi må vere medvitne, og vite kva vi held på med, for i dag er det så mykje som skjer rundt oss at vi fort kan sitje midt i ei salig suppe av samanblanda stilar. Eg meiner ikkje at det er feil å blande, men alt til si tid, og med viten og vilje i så fall. I den samanhengen skal vi vere glade for at vi har flotte dommarar som stiller opp og tek denne vanskelege jobben, sjølv om dei er klare over at det er mykje arbeid og at det kan kome klager. Dei må også vite at det er store krav og forventingar til dei når dei seier ja til ei slik oppgåve, og det vonar eg dei toler.

      Hurra, og klapp på skuldra både til Ingvill Marit Buen Garnås og LfS for meiningsytringar. Eg håpar det vert fleire!




(5) | Tips en venn | Skriv ut |